(I) ნობელის კომიტეტმა ეკონომიკაში 2017 წლის ერთერთი ყველაზე პრესტიჟული საერთაშორისო პრემიის ლაურეატად ამერიკელი ეკონომისტი რიჩარდ ტალერი გამოაცხადა. მკვლევარმა, რომელიც შეისწავლიდა ადამიანის ქცევას გადაწყვეტილების მიღებისას, ეკონომიკა ფსიქოლოგიას დაუკავშირა. მისმა თეორიულმა მიგნებებმა მნიშვნელოვანი როლი შეასრულა მეცნიერების ახალი სფეროს – ქცევითი ეკონომიკის – შექმნაში.

   (II)  ეკონომიკურ მეცნიერებაში ფსიქოლოგიისა და სოციოლოგიის მიღწევები პირველად ფსიქოლოგებმა დანიელ კანემანმა და ამოს ტვერსკიმ გამოიყენეს. მათ ჩამოაყალიბეს „პერსპექტივის თეორია“, რომელიც მიზნად ისახავდა, აეხსნა, რატომ ხდება, რომ ადამიანები მსგავს სიტუაციებში განსხვავებულ გადაწყვეტილებებს იღებენ. კანემანმა და ტვერსკიმ შეისწავლეს გადაწყვეტილების მიღების თავისებურებები არასაკმარისი ინფორმაციის ქონის, ანუ განუსაზღვრელობის სიტუაციაში და დაასკვნეს, რომ ამგვარ ვითარებაში ადამიანის მსჯელობა ანალიზის უფრო ევრისტიკულ* მეთოდებს ეყრდნობა, ვიდრე ფორმალურს. ხშირად ევრისტიკული მსჯელობის საფუძველზე გამოტანილი დასკვნა ემყარება იმ ინფორმაციას, რომელიც უფრო მისაწვდომია მეხსიერებისათვის, და უმრავლეს შემთხვევაში მას სწორ დასკვნამდე მივყავართ, თუმცა, ის, შესაძლოა, შეცდომის წყაროც გახდეს.

   (III)  ამ ტიპის მსჯელობის შესასწავლად კანემანმა და ტვერსკიმ რამდენიმე ექსპერიმენტი ჩაატარეს. ერთ-ერთში მათ ცდისპირებს თავდაპირველად მოასმენინეს 20 კაცისა და 19 ქალის სახელებისა და გვარებისგან შემდგარი სია, შემდეგ კი სთხოვეს ეთქვათ, ვინ იყო სიაში მეტი – ქალი თუ კაცი. აღმოჩნდა, რომ ცდისპირთა გადაწყვეტილებაზე დიდი გავლენა იქონია „ნაცნობი“ გვარების არსებობამ სიაში. თუკი ჭარბობდა ცნობილი ქალების გვარები (ტეტჩერი, სტოუნი…), მაშინ ცდისპირებს მიაჩნდათ, რომ ქალთა მეტი გვარი იყო დასახელებული, თუკი ჭარბობდნენ ცნობილი მამაკაცები, მაშინ, ცდისპირთა აზრით, სიაში მეტი მამაკაცი იყო. 

  (IV)  გადაწყვეტილების მიღებისას გამოვლენილ მიდრეკილებას – დაეყრდნო ინფორმაციას, რომელიც უფრო მისაწვდომია მეხსიერებისათვის – ხელმისაწვდომობის ევრისტიკა ეწოდება. კანემანი და ტვერსკი ამტკიცებდნენ, რომ ამ ტიპის ევრისტიკის გამოყენების შემთხვევაში, შესაძლოა, შეცდომა დავუშვათ იმის გამო, რომ ჩვენ უფრო მეტად გვჯერა იმ ინფორმაციის, რომლის წყაროსაც ვიცნობთ ან რომელსაც უფრო იოლად ვიხსენებთ და აღარ ვცდილობთ საქმის ვითარების ობიექტურად შეფასებას. ვთქვათ, მანქანის ყიდვას ვაპირებთ და ძმამ გვითხრა: „ჩემმა მეგობარმა მსგავსი მანქანა იყიდა და სულ ხელოსანთან უწევს სიარული“. ამის შემდეგ იზრდება ალბათობა, რომ მანქანის ამ მოდელს აღარ შევიძენთ, თუნდაც შეღავათიან ფასად და, იმის მიუხედავადაც კი, რომ მანქანის ეს მოდელი, ობიექტური შეფასებით, სანდო და გამძლეა.

  (V) ხელმისაწვდომობის ევრისტიკული სტრატეგიის გამოყენებით აიხსნება ის, რომ ადამიანისათვის ცალკეული მაგალითების მკაფიო და თვალსაჩინო აღწერა უფრო დამაჯერებელია, ვიდრე ობიექტური სტატისტიკური მონაცემები. აღსანიშნავია, რომ ხელმისაწვდომობის ევრისტიკით ე. წ. ილუზორული კორელაციის (მოჩვენებითი კავშირების) მოვლენის ახსნაც შეიძლება. ილუზორულ კორელაციაში შემთხვევით მოვლენებს შორის მჭიდრო კავშირის დანახვა იგულისხმება. როდესაც ადამიანს მოვლენების ურთიერთკავშირის სჯერა, დიდია ალბათობა იმისა, რომ ის ისეთ მაგალითებს გაიხსენებს, რომლებიც სწორედ ამ კავშირს დაადასტურებს. ამგვარი ილუზორული კავშირები სხვადასხვა სახის ცრურწმენისა თუ სტერეოტიპის ჩამოყალიბების საფუძველიც შეიძლება გახდეს.

  (VI)  ხელმისაწვდომობის ევრისტიკის ეფექტს ყველაზე ხშირად, ალბათ, ლატარიის ორგანიზატორები მიმართავენ. ისინი გვაჩვენებენ გამარჯვებულს, მისი ოჯახის წევრებს, მეგობრების წრეს, ყველა ხერხით ცდილობენ, რომ პოტენციურ მომხმარებელს ნაცნობობის, ხელმისაწვდომობის განცდა გაუჩნდეს და, საბოლოო ჯამში, ლატარიის ბილეთის შეძენა გადაწყვიტოს. არადა, ამ დროს გვავიწყდება, რომ „უფრო მეტი შანსი გვაქვს, ლატარიის ჯიხურისკენ მიმავალნი გზაზე რაიმე ხიფათს გადავეყაროთ, ვიდრე მომგებიანი ბილეთი შევიძინოთ“.

*ევრისტიკა − აქ: ხერხებისა და მეთოდების ერთობლიობა, რომლებიც გამოიყენება
პრაქტიკული ამოცანების სწრაფად და ადვილად გადასაწყვეტად.
ფორმალური მეთოდებისგან განსხვავებით, ამ გზით მიიღწევა ამოცანის არა ერთადერთი
და საუკეთესო, არამედ მრავალიდან ერთ-ერთი შესაძლო გადაწყვეტა.